بیماری آلزایمر داره به یکی از بزرگترین چالشهای سلامتی دوره ما تبدیل میشه. هر سه ثانیه، یه جای دنیا، یه نفر مبتلا به زوال عقل تشخیص داده میشه و معمولاً هم از نوع آلزایمره.
در حال حاضر، حدود ۵۰ میلیون نفر تو سراسر دنیا آلزایمر دارن. تا سال ۲۰۵۰، این عدد از ۱۳۰ میلیون نفر هم بیشتر میشه.
عواقب انسانی، بهداشتی و اقتصادی این قضیه قراره 엄청سنگین باشه. اما شاید مجبور نباشیم این سرنوشت رو قبول کنیم.
پیشگیری از بیماری آلزایمر
یه گزارش تو سال ۲۰۲۴ از کمیسیون معتبر لنست میگه که میشه جلوی حدود یک سوم موارد آلزایمر رو فقط با دوری کردن از یه سری عوامل خطر، گرفت.
این ۱۴ عامل خطر قابل اصلاح شامل این موارد میشن: آسیب ضربهای به مغز، فشار خون بالا، افسردگی، دیابت، سیگار کشیدن، چاقی، کلسترول بالا، فعالیت بدنی کم، مصرف زیاد الکل، تحصیلات کم، کاهش بینایی، کاهش شنوایی، انزوای اجتماعی و آلودگی هوا.
با اینکه این لیست کامل کاملاً ریشه در علم داره، ولی یادآوری و مدیریت ۱۴ تا هدف سلامتی جداگونه برای مردم عادی کار راحتی نیست؛ مخصوصاً وقتی که تلاشها برای پیشگیری باید دههها قبل از ظاهر شدن علائم شروع بشه.
این مشکلیه که باید بهش رسیدگی بشه. برای حل این مشکل، به یه مدل پیشگیری نیاز داریم که ساده و به یاد موندنی باشه؛ چیزی که مردم بتونن راحت قبولش کنن، بفهمنش و دنبالش کنن.
نمونههای موفقی هم وجود داره که میتونن الگو باشن. مثلاً، انجمنهای پیشگیری از سکته مغزی با موفقیت از کلمه اختصاری یادآور فست (FAST) که مخفف صورت، بازو، تکلم و زمان هست، برای آموزش علائم هشداردهنده سکته مغزی استفاده کردن. پیشگیری از آلزایمر هم به یه چیزی شبیه فست نیاز داره.
شیلد (SHIELD) که مخفف خواب، جلوگیری از آسیب به سر، ورزش، یادگیری و رژیم غذایی هست، میتونه این نقش رو پر کنه. شیلد مهمترین و مشترکترین عوامل خطر زوال عقل رو تو پنج تا پایه اصلی جمع کرده و یه استراتژی واضح و مؤثر برای پیشگیری ارائه میده.
خواب (Sleep)
خواب یکی از پایههای اصلی شیلده. داشتن عادتهای خواب سالم، یه عامل محافظتی کلیدی در برابر زوال عقله. خواب کافی به عملکرد مغز، حافظه، خلق و خو و یادگیری کمک میکنه.
خواب ناکافی (کمتر از پنج ساعت در شب) یا بیکیفیت (بیدار شدنهای مکرر)، مخصوصاً تو میانسالی، خطر زوال شناختی و زوال عقل رو بالا میبره. کمخوابی مزمن باعث جمع شدن پروتئین آمیلوئید بتا تو مغز میشه که تو بروز آلزایمر نقش داره.
خواب بد همچنین احتمال چاقی، فشار خون بالا و افسردگی رو هم بیشتر میکنه که همشون از عوامل خطر آلزایمر هستن. اگه الان شبی چهار پنج ساعت میخوابید، بهتره این عادت رو عوض کنید تا خطر ابتلا به زوال عقل تو سنین بالاتر رو برای خودتون زیاد نکنید. خواب یه ابزار حیاتی برای محافظت از مغز و پیشگیری از آلزایمره.
جلوگیری از آسیب به سر (Head injury prevention)
جلوگیری از آسیب به سر، خیلی عجیب، معمولاً تو بحثهای مربوط به زوال عقل نادیده گرفته میشه. ارتباط محکمی بین آسیبهای ضربهای به مغز، از جمله ضربه مغزی، و خطر بالاتر آلزایمر وجود داره.
اینجور آسیبها به سر میتونن تو موقعیتهای خیلی مختلفی اتفاق بیفتن، نه فقط تو ورزشهای حرفهای. مثلاً، خشونت خانگی متأسفانه تو جامعه ما رایجه و یه دلیل شایع ولی نادیده گرفته شده برای آسیب به سره.
جلوگیری از آسیب به سر باید از سنین پایین شروع بشه و در طول زندگی ادامه پیدا کنه، چون آسیبها میتونن در طول زمان روی هم جمع بشن. اقدامات ایمنی گستردهتر (مثل طراحی بهتر کلاه ایمنی، پروتکلهای قویتر برای ضربه مغزی تو ورزشهای کودکان و بزرگسالان، و تلاش برای جلوگیری از آسیب به سر تو همه موقعیتها) میتونن نقش مهمی تو محافظت از سلامت بلندمدت مغز و جلوگیری از آلزایمر داشته باشن.
ورزش (Exercise)
ورزش شاید قویترین عادت سبک زندگی برای کم کردن خطر آلزایمر باشه. ورزش مستقیماً چندین عامل خطر بزرگ، از جمله چاقی، فشار خون بالا، کلسترول بالا و افسردگی رو هدف قرار میده. همچنین به رشد سلولهای مغزی، حافظه و سلامت عاطفی هم کمک میکنه.
با وجود این، بیتحرکی هنوزم رایجه، مخصوصاً تو کشورهای پردرآمد که ممکنه تو یک پنجم موارد آلزایمر نقش داشته باشه. ورزش فقط «داروی قلب» نیست، «داروی مغز» هم هست. تحرک منظم، حتی به مقدار کم، به پیر شدن بهتر مغز کمک میکنه و میتونه جلوی آلزایمر رو بگیره.
یادگیری (Learning)
یادگیری، چه تو مدرسه و چه بیرون از اون، یکی از قویترین عوامل محافظتی در برابر زوال عقله. سطح تحصیلات پایینتر، مثل تموم نکردن دبیرستان، با خطر خیلی بالاتر زوال عقل مرتبطه.
یادگیری به چیزی به اسم «ذخیره شناختی» مغز کمک میکنه، که یعنی همون توانایی مغز برای خوب کار کردن با وجود آسیب یا بیماری.
افرادی که آلزایمر داشتن، اگه در طول زندگی به یادگیری ادامه داده بودن، عملکرد ذهنی بهتری داشتن. پیامهای بهداشت عمومی باید یادگیری مادامالعمر رو تو همه شکلهاش ترویج بدن؛ از کتاب خوندن و یادگیری زبان گرفته تا سرگرمیهایی که مغز رو فعال نگه میدارن.
هیچوقت برای یاد گرفتن یه زبان دیگه یا به چالش کشیدن مغزتون زود (یا دیر) نیست. تقویت ذخیره شناختی، مغز شما رو در برابر آلزایمر تقویت میکنه.
رژیم غذایی (Diet)
رژیم غذایی هم نقش مهمی تو سلامت مغز و پیشگیری از زوال عقل داره. هیچ غذای جادوییای برای جلوگیری از زوال عقل وجود نداره. بلکه، ترکیبی از غذاهای غنی از مواد مغذی به سلامت کلی مغز کمک میکنه.
یه رژیم غذایی سالم میتونه با تأکید بر غذاهای کامل مثل میوهها، سبزیجات، غلات کامل، آجیل و ماهی، و محدود کردن غذاهای فرآوریشده، گوشت قرمز و شیرینیجات، خطر زوال عقل رو کم کنه.
پیروی از الگوهای غذایی مثل رژیم مدیترانهای، نتایج امیدوارکنندهای تو محافظت در برابر زوال شناختی نشون داده. رژیم مدیترانهای یه سبک غذایی سالم برای مغز و قلبه که از رژیمهای سنتی مردم کشورهای حاشیه دریای مدیترانه الهام گرفته شده.
این رژیم روی غذاهای گیاهی با روغن زیتون به عنوان منبع اصلی چربی تأکید داره و گوشت قرمز، غذاهای فرآوریشده و قندهای اضافه شده رو محدود میکنه.
چیزی که ما میخوریم روی التهاب مغز و سلامت عروق مغز تأثیر میذاره؛ که همشون روز به روز بیشتر به آلزایمر ربط داده میشن. رژیم غذایی سالم نباید حس محدودیت یا مجازات برای تلاش برای بهبود سلامت مغز داشته باشه. بلکه، میشه بهش به چشم یه سرمایهگذاری مثبت تو استقلال، شفافیت ذهن و انرژی بلندمدت نگاه کرد.
چارچوب شیلد با ساده کردن علم، یه رویکرد واقعبینانه و مبتنی بر تحقیق رو برای سلامت مغز ارائه میده. تا وقتی درمانی پیدا نشده، پیشگیری قویترین ابزار ماست. مفاهیمی مثل شیلد یه نقطه شروع برای پیشگیری قابل دستیابی فراهم میکنن.
نباید به بیماری آلزایمر به چشم یه اتفاق حتمی نگاه کرد. این آمار که تا سال ۲۰۵۰ بیشتر از ۱۳۰ میلیون نفر به آلزایمر مبتلا میشن رو نباید به عنوان یه سرنوشت حتمی قبول کنیم. با تصمیمها و اقدامات درست، میتونیم با محافظت از ذهن و خاطرات میلیونها نفر، در جهت پیشگیری از آلزایمر تلاش کنیم.